1. De tuchtinstanties van de Psychologencommissie: oordelen door en voor de beroepsgroep

De Psychologencommissie richt de Tuchtraden³ in. Deze zijn bevoegd voor het behandelen van klachten over mogelijke schendingen van de deontologische code door psychologen, ongeacht hun werkcontext of specialisatie. Het tuchtrecht is dus van toepassing op alle psychologen in België, die zijn ingeschreven op de publieke lijst van de Psychologencommissie. Een wezenlijk kenmerk van dit tuchtrecht is dat het gedragen wordt door de beroepsgroep zelf⁴ . 

Het doel van de tuchtprocedure⁵ is niet het bestraffen in strafrechtelijke zin, noch het vergoeden van eventuele schade aan de klager⁶. Het tuchtrecht beoogt in de eerste plaats het bewaken van de kwaliteit en integriteit van het beroep, het voorkomen van herhaling van onzorgvuldig handelen en het versterken van het vertrouwen van het publiek in de psychologische dienstverlening⁷. Het is een vorm van professionele zelfregulering die inzet op proportionaliteit, reflectie en verbetering.  

2. De Federale Toezichtcommissie⁹: wettelijk toezicht en bescherming van de volksgezondheid

De Federale Toezichtcommissie opereert binnen een ander wettelijk kader¹⁰ dan de Psychologencommissie, o.a. de kwaliteitswet. Sinds de erkenning van de klinische psychologie als gezondheidszorgberoep¹¹, vallen klinisch psychologen onder dit toezichtkader.

3. Verschillen en complementariteit

Het fundamentele verschil tussen de tuchtinstanties van de Psychologencommissie en de Federale Toezichtcommissie ligt in hun invalshoek en finaliteit.

 De Tuchtraad van de Psychologencommissie waakt over de deontologische integriteit van het beroep en de waardigheid van de titel van psycholoog, met oog voor context, proportionaliteit en professionele realiteit. 

 De Federale Toezichtcommissie waakt over de kwaliteit en veiligheid van de zorgverlening vanuit het perspectief van de volksgezondheid en de naleving van wettelijke kwaliteitsnormen.

De beroepsgroep zorgt via een sterke deontologische regulering, uitgeoefend door de Psychologencommissie, voor een preventieve werking¹⁴ en grijpt bij ethische en professionele tekortkomingen sanctionerend in via het tuchtrecht. 

Complementair vormt het toezicht door de overheid een noodzakelijke waarborg voor punten die niet door de beroepsregels kunnen worden geregeld of wanneer de veiligheid van patiënten ernstig wordt bedreigd.

4. Doorstroom en afstemming tussen beide systemen – complementair en overlappend

Een tuchtsanctie leidt niet automatisch tot een maatregel door de Federale Toezichtcommissie. Beide procedures zijn juridisch onafhankelijk van elkaar en kennen een eigen beoordelingskader. Wel kunnen bepaalde feiten zowel een deontologische als een toezichtrechtelijke dimensie hebben.  

In de praktijk wordt bij zware tuchtstraffen, zoals schorsing of schrapping, de procureur-generaal overeenkomstig de wet op de hoogte gebracht. Daarnaast wordt de beslissing ook meegedeeld aan de Federale Toezichtcommissie, al is dit niet wettelijk verplicht. De Nederlandstalige kamer van de Tuchtraad heeft al meermaals een tuchtdossier overgemaakt aan de Federale Toezichtcommissie voor onderzoek alvorens zich ten gronde uit te spreken. Op basis van de kwaliteitswet kan de Federale Toezichtcommissie beslissen om het visum van een klinisch psycholoog te schorsen of in te trekken.
Omgekeerd kan de Federale Toezichtcommissie gevallen die aan de deontologie raken signaleren aan de Psychologencommissie¹⁵.  

5. Verband met andere juridische domeinen¹⁶

De tuchtinstanties van de Psychologencommissie en de Federale Toezichtcommissie staan niet op zichzelf. Zij maken deel uit van een breder juridisch landschap waarin verschillende rechtsdomeinen elk hun eigen rol spelen. Onderstaande trajecten kunnen parallel lopen.

Besluit

¹ Deze tekst richt zich in hoofdzaak tot klinisch psychologen, maar kan ook relevant zijn voor andere psychologen. Ter aanvulling worden eveneens andere juridische domeinen behandeld, met name het strafrecht, het burgerlijk recht en de privacywetgeving (zie punt 5).
² Onder het toezicht van de Minister van Middenstand, Zelfstandigen en KMO's.  
³ Er zijn twee tuchtinstanties: de Tuchtraad oordeelt in eerste aanleg, terwijl de Raad van Beroep uitspraak doet over beroepen tegen deze beslissingen. Deze zijn onafhankelijke rechtsorganen.  
⁴ De leden van de tuchtinstanties zijn psychologen, voorgezeten door een voorzitter-magistraat of voorzitter-advocaat. Deze treden op autonome en onafhankelijke wijze op. Dit garandeert dat psychologen worden beoordeeld door hun peers: professionals die de complexiteit van het beroep, de klinische context en de ethische dilemma’s van nabij kennen. 
⁵ Een klacht is ontvankelijk wanneer zij betrekking heeft op feiten na 25 mei 2014, gepleegd door een bij de Psychologencommissie ingeschreven psycholoog, die ingeschreven was op het moment van de feiten, en verband houdt met diens beroepsmatig handelen of met privéfeiten die een impact kunnen hebben op de professionele activiteit.  
⁶ In de toekomst zal de klager op de hoogte gesteld worden van de uitkomst van de procedure.
⁷ De disciplinaire procedure beoogt in de eerste plaats een overtreding van de beroepscode vast te stellen en herhaling in de toekomst te voorkomen.Het is belangrijk te weten dat de disciplinaire procedure niet tot doel heeft om de klager schadeloos te stellen of compensatie te bieden. De rol van de klager is beperkt: hij of zij dient de klacht in met alle relevante elementen en is vervolgens doorgaans niet meer betrokken bij het proces en wordt dan ook niet geïnformeerd over het verloop of de uitkomst van de procedure. De disciplinaire procedure verloopt dus voornamelijk tussen de betrokken psycholoog, eventuele begeleiders van deze laatste, en het Tuchtcollege dat de zaak behandelt.  
⁸ Na vijf jaar kan men verzoeken opnieuw op de lijst ingeschreven te worden.  
⁹ De Federale Commissie voor Toezicht op de praktijkvoering in de Gezondheidszorg of Federale Toezichtcommissie ziet toe op de naleving van de Kwaliteitswet en valt onder het toezicht van de Minister van Volksgezondheid en Sociale Zaken. Deze multidisciplinaire toezichtcommissie bestaat uit vertegenwoordigers uit alle gezondheidszorgberoepen en de patiënten, en wordt voorgezeten door een magistraat-voorzitter.  
¹⁰ Wet van 22 april 2019 inzake de kwaliteit van de praktijkvoering in de gezondheidszorg (de kwaliteitswet). 
¹¹ Wet van 10 mei 2015 en uitvoeringswetgeving vanaf 2016.
¹²  Het gaat om een federaal toezichtorgaan, dat optreedt wanneer wettelijke minimumnormen niet worden gerespecteerd of wanneer de veiligheid van patiënten in het gedrang komt.   
¹³  Deze wet is nog niet in uitvoering. Men kan momenteel terecht bij de Cel Patiëntenrechten.
¹⁴ Zij ondersteunt psychologen bij ethische vragen, geeft advies, aanbevelingen en helpt bij mediatie bij conflicten tussen beroepsbeoefenaren of met patiënten, voordat de situatie ontaardt.  
¹⁵ Deze wederzijdse informatie-uitwisseling maakt een pragmatische verdeling van dossiers mogelijk: deontologisch getinte kwesties worden in eerste instantie door peers behandeld, terwijl dossiers met een ernstig risico voor patiënten of de volksgezondheid aanleiding geven tot toezichtmaatregelen.   
¹⁶ Hoort dit punt in dit document en klopt het juridisch – na te laten lezen door studiedienst & Zouden we een infographic maken van welke klachten bij welk juridisch domein aansluit?
¹⁷ Tuchtrecht is niet bedoeld om te straffen, maar om te corrigeren. Tuchtrecht richt zich op professionele normen, niet op criminele aansprakelijkheid. Ernstige overtredingen moeten worden gemeld aan het parket. Een schending van deontologische of kwaliteitsverplichtingen kan ook strafrechtelijke implicaties hebben, bijvoorbeeld bij beroepsgeheim, of schuldig verzuim (art. 422bis).